MAERDY: KLEIN MOSKOU IN WALES
‘De Rhondda’ is genoeg. Officieel zou een mens de Rhondda Vallei in Wales moeten zeggen, maar ‘de Rhondda’ spreekt boekdelen. Of althans voor de mensen die zich er voor interesseren dan. En het dorpje Maerdy is zo ongeveer het hart van De Rhondda’. Of beter gezegd: de mannen en vrouwen van Maerdy. Zij zijn het symbool van vervlogen tijden. Hun verhaal heeft zo veel raakvlakken met de Mijnstreek dat het verhaal gewoon verteld moet worden.
Een kerstverhaal door Lambert Rinkens, 25 december 2025
“Met opgeheven hoofd begaven de mannen en vrouwen van Maerdy zich naar de mijn. De staking was voorbij en voor velen hadden de stakers verloren. Dat was de mening en het gevoel van de overgrote meerderheid in Groot-Brittanië. Maar niet in Maerdy. Integendeel. Hun strijd gaat verder. Het vakbondsvaandel hoog en trots in de lucht houdend, strijdbaar als één groot blok, de vrouwen fier, sterk en verenigd zoals gedurende de hele staking. De oudere gepensioneerde mijnwerkers, de jeugd, de leraren. Kortweg het hele dorp ging onder de muzikale aanvoering van de Maerdy’s colliery band weer aan het werk: SAMEN. LITTLE MOSCOW ON THE MARCH. HERE WE GO, HERE WE GO, HERE WE GOOO” Oiwen denkt er het zijne van. “Mijn god hoe vaak heb ik dat verhaal al moeten horen. Hoe vaak… en toch…”
Mijmerend, met zijn handen in de jaszakken nadert Oiwen de bouwval van wat eens de trots van Maerdy was, De resten van wat eens de eerste stap was in de richting van een zelfstandige arbeidersbeweging in de vallei. Het gebouw bevindt zich op nog geen twintig meter van zijn woonhuis. Het huis van de familie Ferfell aan de Ceridwenstreet is een van die typische mijnwerkershuisjes in Wales. Kleine woonkamer met twee slaapkamers, toilet en douche. Alhoewel die douche eigenlijk ook pas iets is van na de zestiger jaren, eerder was het een zinken badkuip die gevuld werd met warm water uit een emmer verwarmd op de kolenkachel.. Bewoond wordt het huis door de Ferfell’s, een mijnwerkersgezin in de vierde generatie. Of althans Oiwen uitgesloten dus. Hij werkte nooit op de mijn. Hij, geboren in 1984, was net zes jaar toen de Maerdy Colliery de poorten dicht gooide. In een ver verstopte hersencel kan hij zich de gebouwen nog herinneren. Dat is het dan, zou je denken, maar zo gaat dat niet. “Niet in Maerdy. Hier niet”, denkt hij en een kleine glimlach is te zien in een verder grijs en grauw dorp in de Rhondda. Zijn gedachten dwalen verder, net als hij. Verder dwalen door Maerdy, het dorp, zijn geschiedenis en zijn mensen.”Kun je dwalen in de toekomst?” Oiwen spreekt de woorden hardop uit als langs de voormalige bushalte bij het slooprijpe gebouw even stil blijft staan. “Stilstaan in Maerdy.”ook dat is niets nieuws en ook dat spreekt hij hardop uit.
“Hè Oiwen is het weer zover?” wordt er geroepen door een meisjesstem. De stem is van Gwenith, die herkent hij uit duizenden. Hij weet het zeker. Hij hoeft zich niet eens om te draaien. Het is de stem van zijn Gwen. Ze zijn voorbestemd voor mekaar. Maar of dat ook uitkomt staat nog in de sterren. Hij zou wel willen, en zij ook maar het leven is er niet naar in Maerdy. Maerdy bevind zich al jaren in een neerwaartse spiraal. Economisch gezien dan. Sinds de mijn dicht is, is het er alleen maar slechter op geworden. De mijn ging dicht en per direct was het percentage werklozen op ruim 25 %. En dat was dan zonder de verloren gegane banen gerekend van de toeleverings bedrijven. En zonder de kleine winkels die sluiten moesten. Als klap op de vuurpijl ging ook de fabriek dicht doie rubberen banden maakte. Pats weer ruim 250 banen weg. Alles bij mekaar geteld zo’n 1000 werklozen op een inwonertal van bijna 4000.
Oiwen staat nog steeds bij de Maerdy Hall. Hij kijkt naar de dichtgetimmerde en dichtgemetselde ramen van het eens kloppend hart van het dorp. Iedereen in de Rhondda kende Maerdy Hall. Tomm Jones heeft er ooit opgetreden, net als alle andere sterren en sterretjes uit Wales. Betaald en gebouwd werd het cultureel centrum rond 1910 door de mijnwerkers van Maerdy. De mensen uit het dorp moesten van cultuur kunnen proeven en er wijzer van worden. Een meer dan goed gevulde bibliotheek werd er ook in gehuisvest. De jeugd moest er wijzer van worden. Ieder weekeinde shows en optredens, een aparte biljartzaal en een grote ruimte voor het koor om te repeteren. Politieke vergaderingen werden altijd in het ‘eigen’ gebouw gehouden. Maerdy stond bekend als ‘Klein Moskou’. Een hoog percentage communisten en socialisten vormden de kern van de vakbond in het dorp. Een vakbond waar de mensen trots op waren. Het dorp was een eenheid. Niemand, maar dan ook niemand,brak er de staking van 1984.
Tijdens de staking van 1984/1985 was Maerdy Hall de plek waar de voedselpakketen werden samengesteld door de vrouwen. Het hele dorp steunde de staking. Iedereen wist wat er op het spel stond: alles. De mijn dicht zou het einde betekenen voor het dorp. Ze wisten het. Iedereen wist het. En ze hadden gelijk. Nu dertig jaar na de sluiting, staat zo ongeveer een kwart van het dorp te koop. De mensen kunnen het simpelweg niet meer betalen. De jeugd en jong volwassenen hebben geen werk en kunnen de te koop staande huizen dan ook niet kopen. De neerwaartse spiraal gaat maar verder en verder. “Thatcher draaide Wales de nek om” is een doodnormale gedachte in Wales. En die gedachtegang klopt volledig.
De staking duurde een jaar. Een jaar vol bittere strijd. Heel Groot-Brittanie wist wat er op het spel stond. De mijnen in Wales, Schotland en Engeland gingen dicht met een gigantisch aantal werklozen als gevolg. Alleen al 200.000 mijnwerkers zonder baan. Tel daar de banen bij op die er mee te maken hebben en je gaat ruimschoots over een miljoen verloren gegane banen heen. Thatcher en de National Coal Board, het verlengstuk van de britse overheid, speelden een heel vies spel. jaren achtereen werden er mijnen gesloten. Echter, om de Engelse mijnen te steunen pompte de NCB per mijnwerker 39.000 Britse pond per jaar in. En als steun aan de mijnen in Wales? Een schamele 900 pond per mijnwerker per jaar. Die keuze was eigenlijk al alleszeggend. Maar de regering van thatcher ging verder.
Oiwen kent het verhaal van zijn vader. De Torries van Thatcher haalden nog eens heel smerig en achterbaks uit naar Wales. In het Engelse dorp Grimethorpe sloot ook de mijn, maar in tegenstelling tot Maerdy in Wales, investeerde de overheid er 100 miljoen in een verbetering van de infrastructuur. Grimthorpe haalde er een fashion retailbedrijf mee binnen dat goed was voor 4500 banen. Maerdy kreeg 0 pond van de overheid. De gedane beloftes werden stuk voor stuk gebroken. Van de ooit 53 grotere mijnen in de Rhondda is er geen enkele meer over. In Maerdy sloot de laatste mijn van Wales in 1990. Veel fantasie om uit te rekenen hoe het in de rhondda nu getsled is, is er niet nodig.
Gwenith is inmiddels de straat overgestoken en haalt Oiwen terug naar de realiteit. Ze lopen samen door het dorp op weg naar de basisschool aan de andere kant van het dorp. Gwenn werkt er sinds kort als onderwijzer. Dat is dan tenminste nog iets. Niet dat het genoeg is om een huisje te kopen maar het biedt in ieder geval hoop. En dat is exact datgene waar het in Maerdy niet aan schort: hoop. Was Maerdy ooit een dorp met een heel sterk gemeenschapsgevoel. Nu is het dat nog steeds.Ja, ze zijn in de steek gelaten. letterlijk en figuurlijk door de Britse overheid genaaid. Dat weten ze. Maar er is iets dat ze wel weten. Ze moeten als dorp samen verder. Samen verder of samen ten onder gaan. Meer opties zijn er niet. En er is nog iets dat ze zich terdege bewust zijn. Hun geschiedenis.
De mijnen waren ongezond, levensgevaarlijk en dodelijk. Maar ze boden werk en een toekomst. Nu behoren ze tot het verleden. Hún verleden. De basisschool van Maerdy herdenkt ieder jaar het einde van de staking. Samen met de kinderen eren ze hun geschiedenis en afkomst. De staking, de stakers, de vrouwen van Maerdy die samen de staking steunden en de gepensioneerde mijnwerkers die hun laatste cent gaven om de families te steunen in hun strijd om het dorp leefbaar te houden. De school leert de kinderen van jongs afaan wat Maerdy was én is.
Of Gwenith en Oiwen er ooit een huisje kunnen kopen? Dat staat in de sterren geschreven. Dat ze van mekaar houden en samen verder willen in hun dorp, dat is duidelijk. Maerdy heette ooit Klein Moskou. Of dat positief of negatief is? Dat laten we in het midden. Duidelijk is wel dat er voor de mensen in de Nederlandse mijnstreek een belangrijke les te leren is. We kampten hier met dezelfde problemen. De school in Maerdy doet echter iets dat ook hier netjes zou zijn. Ieder jaar op nieuw de kinderen hun geschiedenis en afkomst laten leren. De kinderen daar weten waar ze vandaan komen. Ze weten dat de overheid hun ouders en grootouders belazerd en uitgebuit heeft. Ze weten dat ze er in de toekomst alleen maar beter uitkomen als ze, net als hun ouders destijds, samen verder gaan. Maerdy, Klein Moskou, is hoe dan ook een schoolvoorbeeld. Al was het maar omdat ze hoop hebben. Hoop op iets beters, zoals Oiwen en Gwenith.
